रोगप्रतिकार शास्त्रातील संधी

 रोगप्रतिकार शास्त्रातील संधी

करोना विषाणू प्रादुर्भावानंतरच्या काळात इम्युनॉलॉजी म्हणजेच रोग प्रतिकारशक्तीबद्दल व्यापक चर्चा झाली आणि होत आहे. ही ज्ञानशाखा पूर्वीपासूनच अस्तित्वात आहे. या शाखेतील शिक्षण आणि संशोधनही सुरु आहे. त्याची गती मात्र सामान्य स्वरुपाची  होती. फारसे ग्लॅमर नसलेल्या या शाखेतील शिक्षण आणि संशोधन शांतपणे सुरु होते. गेल्या वर्षीच्या मार्चपासून धुमाकूळ घालत असलेला करोना विषाणू मार्च २०२१ मध्ये स्वत:मध्ये बदल करुन नव्याने भारतासह अनेक देशांना त्रस्त करीत आहे. त्यामुळे यापुढे इम्युनॉलॉजी शास्त्राचा अभ्यास आणि संशोधनास प्राधान्य मिळेल हे निश्चित. या शाखेकडे अभावाने वळणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी करिअरचा एक महत्वाचा पर्याय म्हणून या शाखेचा विचार करायला हवा.

पदवी किंवा पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रमानंतर लगेच संधी मिळेल अशी शक्यता नसली तरी संशोधनाचा मार्ग स्वीकारल्यास देशात आणि परदेशातही विविधांगी संधी मिळू शकतात. पदवी ते संशोधनाचा हा कालावधी संयमाने अध्ययनात झोकून देणे गरजेचे आहे. हे दीर्घकालीन नियोजनाचे करिअर असल्याने यंदा १२ वी झालेल्या आणि जैविक विज्ञानात आवड आणि गती असणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी या विषयाचा विचार करावा.

संशोधनाची दिशा पकडण्यासाठीचा प्रारंभिक मार्ग हा पदवी  आणि पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रमाच्या पूर्ततेतून जातो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी आपल्या परिसरातील किंवा राष्ट्रीय स्तरावरील विज्ञान विषयाचे अभ्यासक्रम चालवणाऱ्या संस्थामध्ये प्रवेश घेण्याचे नियोजन करायला हवे.

 संशोधन अभ्यासक्रम

पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रमानंतर नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ इम्युनॉलॉजी या संस्थेमार्फत चालवण्यात येणाऱ्या संशोधन अभ्यासक्रमांना प्रवेश घेता येणे शक्य आहे. (ज्यांना शक्य असेल त्यांनी पदवीनंतर परदेशातील इम्युनॉलॉजी विषयातील इंटिग्रेटेड-पीएचडी अभ्यासक्रमाचाही विचार करायला हवा.)

ही संस्था केंद्र सरकारच्या डिपार्टमेंट ऑफ बायोटेक्नॉलॉजी, या संस्थेच्या अंतर्गत कार्यरत असणारी, संशोधन कार्यास प्राधान्य देणारी स्वायत्त संस्था आहे. या संस्थेमार्फत आजच्या काळातील अत्यंत महत्वाच्या विषयांवर संशोधन केले जाते. या विषयांना बुध्दीमान तरुणांनी संशोधनास प्राधान्य द्यावे यासाठी संस्थेमार्फत पीएचडी करण्याची संधी उपलब्ध करुन दिली जाते. ही पदवी जवाहरलाल नेहरु विद्यापीठ (जेएनयू) दिल्लीशी संलग्नित करण्यात आली आहे. हे संशोधन इम्युनॉलॉजी, इन्फेक्शियस ॲण्ड क्रोनिक डिसिज बॉयलॉजी, मॉलेक्युलर ॲण्ड सेल्युलर बॉयलॉजी, केमिकल बॉयलॉजी, स्ट्रक्चरल बॉयलॉजी ॲण्ड कॉम्प्युटेशनल बॉयलॉजी या विषयांमध्ये करता येते.

अर्हता- (१) बॉयलॉजी, केमिस्ट्री, मॅथेमॅटिक्स, गणित यापैकी कोणत्याही विषयातील पदव्युत्तर पदवी किंवा एम.टेक, एम.बी.बी.एस, एम.व्ही.ए.स्सी, एम.फार्म, इंटिग्रेटेड एमएस्सी , (२) संबंधित उमेदवारांना १२ वी आणि पदवी अभ्यासक्रमामध्ये किमान ६० टक्के आणि पदव्युत्तर पदवीला ५५ टक्के गुण मिळणे आवश्यक. शासनाच्या नियमाप्रमाणे वेगवेगळया संवर्गासाठी जागा राखीव ठेवल्या जातात.

निवड प्रकिया- पीएचडी अभ्यासक्रमासाठी पुढील पध्दतीने उमेदवारांची निवड केली जाते. (१) संगणकाधारित ऑनलाइन परीक्षेतील गुण, (२) जॉईंट ग्रॅज्युएट एन्ट्रन्स एक्झामिनेशन इन बायॉलॉजी ॲण्ड इंटरडिसिप्लिनरी लाइफ सायंसेस, या परीक्षेतील गुण.

इच्छूक उमेदवारांना या दोनपैकी कोणतीही एक परीक्षा द्यावी लागेल. उत्तीर्ण विद्यार्थ्यांच्या अंतिम निवडीसाठी मुलाखती घेतल्या जातात. निवड झालेल्या उमेदवारांना दरमहा ३१ हजार रुपये विद्यावेतन दिले जाते. हा निवासी अभ्यासक्रम असून निवड झालेल्या प्रत्येक उमेदवारासाठी संस्थेच्या वसतिगृहात व्यवस्था केली जाते.

संशोधन प्रकल्प

या संस्थेच्या वतिने एम.टेक,एम.व्हीएस्सी,एम.एस्सी आणि इंटिग्रेटेड अभ्यासक्रम करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी सहा महिने कालावधीच्या प्रशिक्षण  कार्यक्रमाची सुविधा उपलब्ध करुन दिली जाते. या काळात  हे विद्यार्थी त्यांच्या प्रकल्पावर (प्रोजेक्ट) या संस्थेच्या तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली कार्य करु शकतात.

या प्रशिक्षणासाठी पात्र ठरण्यासाठी संबंधित विद्यार्थ्याला १० वी पासूनच्या सर्व परीक्षांमध्ये किमान ६० टक्के गुण मिळणे आवश्यक आहे. इच्छूक विद्यार्थ्यांनी त्यांचे अर्ज ते सध्या शिक्षण घेतल असलेल्या शिक्षण संस्थांमार्फत पाठवणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना (१) इम्युनिटी ॲण्ड इन्फेक्शन, (२)जेनेटिक्स,सेल सिग्नलिंग ॲण्ड कॅन्सर बॉयलॉजी , (३) केमिकल बायॉलॉजी, स्ट्रक्चलर बायॉलॉजी ॲण्ड बायोकेमिस्ट्री (४) रिप्रॉडक्शन, सेल बायॉलॉजी ॲण्ड डेव्हलपमेंट.

आजच्या काळातील अत्यंत महत्वाच्या उपरोक्त नमूद विषयांमध्ये जानेवारी ते जून आणि जुलै ते डिसेंबर अशा दोन कालावधित हे संशोधन प्रकल्प करता येतात.

संपर्क- नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ इम्युनॉलॉजी, डिपार्टमेंट ऑफ बायोटेक्नॉलॉजी, अरुणा आसफअली मार्ग, नवी दिल्ली- ११००६७, दूरध्वनी-०११-२६७१७१०१ आणि ०२२-६२५०७७२५, ईमेल-acdemic2021@nii.ac.in आणि  phdadm2021@nii.ac.in, संकेतस्थळ-www.nii.res.in

०००

मास्टर ऑफ सायन्स इन व्हायरॉलॉजी

विषाणूशास्त्राचा अभ्यास

करोना विषाणूच्या प्रादुर्भावामुळे सर्व जग भांबावून गेले आहे. या विषाणूंचा विविध अंगाने अभ्यास केला जात आहे. करोनाच्या वेगवेगळ्या प्रकारातील भाऊबंदकांचा अभ्यास या आधीही केला जात होता. मात्र करोनामुळे विषाणूशास्त्राच्या अभ्यासाला विलक्षण गती आली आहे. या पुढच्या काळामध्ये विषाणूशास्त्राचा अभ्यास करणा-या विद्यार्थ्यांना उत्तमोत्तम करिअर संधी मिळू शकतात.

नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ व्हायरॉलॉजी या संस्थेने दोन वर्षे कालावधीचा मास्टर ऑफ सायन्स इन व्हायरॉलॉजी हा अभ्यासक्रम सुरु केला आहे. संगसर्गजन्य आजाराचा सूक्ष्म आणि सखोल अभ्यास करण्यासाठी संस्थेकडे स्वत:ची अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आहे. हा अभ्यासक्रम सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाशी संलग्न आहे. अभ्यासक्रमाच्या काळात विद्यार्थ्यांना त्यांच्या संशोधनात्मक कल्पना साकारण्यासाठी उत्तेजन दिले जाते. त्यासाठी सर्व प्रकारचे सहकार्य केले जाते व सुविधा पुरविल्या जातात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचे सैध्दांतिक ज्ञान पक्के होते.

नित्य नव्याने उदयास येणाऱ्या विषाणूंचा सामना करण्याच्या अनुषंगाने या विद्यार्थ्यांना परिपूर्ण ज्ञान प्रदान केले जाते. विषाणूचा प्रसार, आजाराची कारणे, विषाणूजन्य संसर्गास थोपववण्याच्या उपाययोजना याविषयी विद्यार्थ्यांचा पाया भक्कम केला जातो. प्रतिकारशास्त्र, लसशास्त्र या विषयघटकांचे ज्ञान प्रदान केले जाते. त्यासाठी आंतरज्ञानशाखीय तत्वांचा अवलंब केला जातो.

मास्टर ऑफ सायन्स इन व्हायरॉलॉजी

करिअर संधी

विषाणू शास्त्रातील असे सखोल ज्ञान प्राप्त करत असल्याने या  विद्यार्थांना उत्तमोत्तम करिअर संधी नामवंत उद्योग आणि संस्थामध्ये मिळाल्या आहेत. यामध्ये भारत बायोटेक, हिंदुस्थान युनिलिव्हर, वेकंटेश्वरा हॅचरिज, सेरम इंस्टिट्यूट ऑफ इंडिया, टाटा इंस्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च, नॅशनल इंस्टिट्यूट फॉर रिसर्च इन रिप्रॉडक्टिव्ह हेल्थ, नॅशनल एडस रिसर्च इंस्टिट्यूट,यांचा ठळकपणे उल्लेख करावा लागेल.

संस्थेच्या विद्यार्थ्यांना सिंगापूर, थायलंड, इटली, जर्मनी, इटली, फिनलँड, कॅनॅडा, बेल्जियम, अमेरिका या सारख्या देशांमध्ये संशोधनाची संधी मिळाली आहे. या अभ्यासक्रमाला प्रवेश मिळालेल्या सर्व विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा पुरविली जाते.

मास्टर ऑफ सायन्स इन व्हायरॉलॉजी

अर्हता-

या अभ्यासक्रमाच्या प्रवेशासाठी संबंधित उमेदवाराने बायोटेक्नॉलॉजी, केमिस्ट्री , प्राणीशास्त्र, वनस्पतीशास्त्र, जैविक शास्त्र, सूक्ष्मजीवशास्त्र, क्लिनिकल लेबॉरेटरी सायन्स यापैकी कोणत्याही एका विषयामध्ये ६० टक्के गुणांसह बी.एस्सी पदवी मिळवलेली असावी. राखीव संवर्गातील उमदेवारांसाठी ही मर्यादा- ५५ टक्के. मास्टर ऑफ व्हेटनर्री सायन्स (एम.व्हीएस्सी) किंवा एमबीबीएस पदवी घेतलेले विद्यार्थी सुध्दा या अभ्यासक्रमासाठी अर्ज करु शकतात. त्यांनाही पदवी परीक्षेत ६० टक्के गुण मिळणे आवश्यक आहे.

मास्टर ऑफ सायन्स इन व्हायरॉलॉजी

अशी असते  प्रवेश परीक्षा

अभ्यासक्रमाच्या प्रवेशासाठी पुणे येथे चाळणी परीक्षा घेतली जाते. पेपर बहुपर्यायी आणि वस्तुनिष्ठ पध्दतीचा असतो. यामध्ये १२ वीच्या स्तरावरील भौतिकशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्रावर २० प्रश्न विचारले जातात. ८० प्रश्न हे पदवी स्तरावरील, जैवतंत्रज्ञान, वनस्पतीशास्त्र, रसायनशास्त्र, जैविक शास्त्र, वैद्यकीयशास्त्र, पशुवैद्यक शास्त्र, सूक्ष्मजीवशास्त्र आणि प्राणीशास्त्र या विषयांवर आधारित असतात. सर्व प्रश्न सोडवणे आवश्यक आहेत. प्रत्येक प्रश्नासाठी २ गुण असल्याने एकूण गुण २०० होतात. चुकलेल्या प्रश्नासाठी ०.५ टक्के गुण कपात केले जाते.

    संपर्क- कुऑर्डिनेटर, ॲकॅडेमिक सेल, नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ व्हॉयरॉलॉजी,,एमसीसी कॅम्पस,१३०/१,सुस रोड,पाशान,पुणे- ४११०२१,दूरध्वनी-०२०-२६००६३०४,ईमेल-     ghole.vs@niv.co.in संकेतस्थळ- niv.co.in

०००

शिष्यवृत्ती

केंद्र सरकाराच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागामार्फत ही शिष्यवृत्ती तरुण वैज्ञानिकांना दिली जाते. विज्ञान, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, शाखांमध्ये, पीएचडीसाठी जे उमेदवार सध्या संशोधन कार्य करत आहेत, त्यांना ही शिष्यवृत्ती दिली जाते. कालावधी- पाच वर्षे. या शिष्यवृत्तीमध्ये दरमहा २५ रुपयांच्या अर्थसाहाय्याचा समावेश आहे. संपर्क- डिपार्टमेंट ऑफ सायन्स ॲण्ड टेक्नॉलॉजी भवन, न्यू मेहराली, नवी दिल्ली-११००१६, दूरध्वनी- ०११-२६५१२२१७, संकेतस्थळ- dst.gov.in

सुरेश वांदिले